Malarstwo polskie XIX i XX wieku

To książka, której nie da się czytać w oderwaniu od jej autora.

Eligiusz Niewiadomski – malarz, krytyk, pedantyczny znawca historii sztuki – wszedł do historii Polski nie tylko dzięki swojej erudycji, lecz przede wszystkim przez czyn, który wstrząsnął młodą II Rzecząpospolitą. 16 grudnia 1922 roku, w atmosferze skrajnych politycznych napięć, zastrzelił w warszawskiej Zachęcie prezydenta Gabriela Narutowicza. Zrobił to świadomie, w przekonaniu, że broni narodu przed upadkiem.

W tamtym czasie ulice Warszawy pulsowały gniewem. Gazety podgrzewały konflikt, prawica i lewica widziały w sobie nawzajem śmiertelne zagrożenie, a wybór nowego prezydenta stał się zapalnikiem dla tych, którzy wierzyli, że polityka wymaga ofiary. Niewiadomski – człowiek o wielkiej ambicji i coraz bardziej skrajnym światopoglądzie – dał się porwać temu nastrojowi. W jego myśleniu sztuka, moralność i polityka zlały się w jedną obsesję. Zamach był jej tragicznym finałem.

Malarstwo polskie XIX i XX w. Niewiadomski kończył pisać w więzieniu, w ostatnich tygodniach życia. To praca niezwykle rzetelna, napisana przez autora, który znał polskie malarstwo jak mało kto, a przy tym traktował je jako narzędzie budowania narodowej świadomości. Jego analizy są ostre, pełne pasji, momentami przesadnie kategoryczne – takie, jak on sam.

Całość została opatrzona wnikliwym wstępem i rozbudowanymi przypisami Agnieszki Kijas – krytyczki sztuki i autorki licznych książek o malarstwie – które porządkują fakty, wyjaśniają kontekst epoki i pokazują, jak bardzo osobiste przekonania Niewiadomskiego wpływały zarówno na jego twórczość, jak i na decyzje, które doprowadziły go do zbrodni.

Ta książka nie prosi o rehabilitację swojego autora. Prosi o zrozumienie epoki, w której powstała: czasu, gdy sztukę traktowano niemal jak broń, a idee potrafiły prowadzić na szczyt albo na śmierć. To jeden z najciekawszych, a zarazem najbardziej niewygodnych głosów w polskiej historii sztuki. Lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce poznać nie tylko obrazy, lecz również ludzi i namiętności, które je kształtowały.